Perfectionisme wordt vaak gezien als een positieve eigenschap: ambitieus, nauwkeurig, gemotiveerd. In mijn werk als psycholoog, counselor en docent in het voortgezet onderwijs zie ik echter steeds vaker de keerzijde. Bij zowel jongeren als volwassenen kan perfectionisme leiden tot overmatig piekeren, stress, uitputting en een groeiend gevoel van falen, juist bij mensen die hard hun best doen.
Risicofactoren: hoe perfectionisme ontstaat en wordt versterkt
Perfectionisme staat zelden op zichzelf. Meestal ontstaat het door een samenspel van persoonlijke kenmerken en omgevingsinvloeden. Zo spelen persoonlijkheidsfactoren een rol, zoals rigide denkpatronen (het is goed of fout), angst voor kritiek en een diep verlangen naar goedkeuring en bevestiging. Daarnaast worden overtuigingen vaak aangeleerd door ouders, leraren en andere rolmodellen, die via hun voorbeeld en feedback laten zien wat ‘goed genoeg’ is. Ook omgevingsdruk kan perfectionisme versterken, bijvoorbeeld door school- of werkdruk, sociale normen en de constante vergelijking via sociale media. Op sociale platforms zien we vaak een ‘positivity bias’: succes en geluk worden uitvergroot, terwijl tegenslag verborgen blijft. Dit kan het idee voeden dat falen afwijkend is. Tot slot speelt erfelijke kwetsbaarheid een rol; sommige mensen zijn van nature gevoeliger voor perfectionistische patronen.
Sociaal voorgeschreven en zelfgericht perfectionisme
Bij veel cliënten en leerlingen zie ik twee vormen van perfectionisme die elkaar vaak versterken:
- Sociaal voorgeschreven perfectionisme: het gevoel dat anderen hoge verwachtingen hebben en dat afwijken daarvan leidt tot afwijzing of verlies van waardering.
- Zelfgericht perfectionisme: het hanteren van extreem hoge persoonlijke standaarden, gecombineerd met bezorgdheid over fouten en voortdurende twijfel over eigen prestaties.
Vaak is het onderscheid tussen faalangst en prestatieangst in de praktijk minder scherp. Het gaat meestal om een diepgewortelde angst om niet te voldoen aan jezelf, aan anderen of aan een innerlijk ideaalbeeld.
Piekeren en het brein: waarom perfectionisme zo uitputtend is
Perfectionistische jongeren en volwassenen piekeren veel. Hun aandacht is sterk naar binnen gericht: ze verwerken indrukken diepgaand, denken veel na over emoties en situaties, en zijn gevoelig voor prikkels van buitenaf. Dit maakt hen empathisch, creatief en analytisch, maar ook kwetsbaar voor overbelasting.
Bij overprikkeling kan het systeem ‘dichtklappen’: vermijden, uitstellen, controleverlies of mentale uitputting. Het brein blijft in een verhoogde staat van waakzaamheid, waardoor ontspanning moeilijk wordt. Juist een rusttoestand van het centrale zenuwstelsel, waarin het parasympathische systeem actief is (het deel van je zenuwstelsel dat zorgt voor rust en herstel) is essentieel voor een goed functioneren van lichaam en geest, voor helder denken en emotionele regulatie. Langdurig piekeren kan leiden tot denkfouten, zoals alles-of-nietsdenken, te veel verantwoordelijkheid dragen, catastroferen en je gedachten voor waarheid aannemen.
Van controle naar ruimte: aanknopingspunten in begeleiding
In de begeleiding van mensen met perfectionisme ligt de sleutel zelden in het ‘loslaten van normen’. Het gaat vooral om het flexibel leren omgaan met gedachten, gevoelens en innerlijke druk. In mijn praktijk werk ik onder andere met het bewust worden van innerlijke dialogen, zodat gedachten opgemerkt worden zonder erin mee te gaan. Daarnaast leren cliënten ongemak verdragen in plaats van het te vermijden. Ze herstellen het contact met wat werkelijk belangrijk voor hen is, trainen mildheid en realistische zelfzorg, en creëren momenten van mentale en lichamelijke rust.
Voor jongeren betekent dit vaak het normaliseren van onzekerheid en het oefenen met fouten maken. Voor volwassenen gaat het regelmatig over het herijken van zelfwaarde, energieverdeling en het stellen van grenzen.
Tot slot
Perfectionisme is op zichzelf geen probleem. Het wordt pas problematisch wanneer het de ruimte om te leven, te leren en te herstellen steeds kleiner maakt. Door niet alleen naar gedrag te kijken, maar ook naar onderliggende patronen, verwachtingen en innerlijke processen, ontstaat er weer bewegingsvrijheid. Misschien is dat wel de belangrijkste verschuiving: niet streven naar perfectie, maar leren leven met menselijkheid.
N.a.v. de conferentie bij Medilex over 'Perfectionistische leerlingen'
Piekeren psycholoog Alphen aan den Rijn
Perfectionisme ACT
Perfectionisme psycholoog Alphen aan den Rijn
Psycholoog Alphen aan den Rijn
Reactie plaatsen
Reacties